البته در اين‌جا دو شبهه است : يكى شبههء « معدوم مطلق » و ديگرى شبههء « مجهول مطلق » . ممتنع بودن إخبار ، مربوط به مجهول مطلق است و آنچه مربوط به « معدوم مطلق » است ، امتناع حكم است ، اگرچه خبر دادن هم يك نوع حكم است و در نتيجه مىتوان گفت شبههء مجهول مطلق ، يكى از مصاديق شبهه معدوم مطلق بشمار مىرود ، ولى خبر دادن با معلوم بودن متناسب است ، و حكم‌كردن با ثبوت داشتن . و به همين جهت در كلام صدر المتألهين اين دو شبهه ، جداى از يكديگر مطرح شده‌اند « 1 » . پاسخ شبهه پاسخ شبهه ، همان تفاوت حمل است كه يكى از انديشه‌هاى ابتكارى صدر المتألهين مىباشد ، وى شرط وحدت حمل را به وحدتهاى هشتگانه معروف در باب تناقض افزود و در نتيجه تناقض آنگاه واقع مىشود كه دو قضيه از نظر حمل اولى ذاتى و حمل شايع صناعى متحد باشند ، ولى اگر حمل در يكى اولى و در ديگرى شايع باشد ، اگرچه از جهات ديگر وحدت داشته باشند ، تناقض رخ نخواهد داد . وى از اين اصل در موارد بسيار بهره گرفته كه از جمله حل اشكال معروف در باب وجود ذهنى است ، كه در مرحلهء آينده شرح آن خواهد آمد . شبههء مجهول مطلق و معدوم مطلق و نظاير آن را نيز با استفاده از همين اصل پاسخ داده است . اينك ترجمه عبارات وى را در اين خصوص يادآور مىشويم « 2 » : « در گذشته ، اختلاف حمل چيزى را بر چيزى به حمل ذاتى اولى و به حمل عرضى صناعى يادآور شديم و با اين مطلب ، اشكال مجهول مطلق و نظاير آن دفع مىگردد ، در اينجا يادآور مىشويم كه عقل مىتواند همهء مفاهيم حتى مفهوم عدم خود ( عدم عقل ) و عدم عدم و عدم معدوم مطلق . . . را تصور كند ، و نيز مىتواند

--> ( 1 ) همان مأخذ ، ص 239 و 347 . ( 2 ) به اسفار ، ج 1 ، ص 347 - 345 مراجعه نمائيد .